Η ιστορία των ζώων μπορεί να ξεκινά πολύ νωρίτερα από όσο δείχνουν τα πιο καθαρά απολιθώματα. Νέα μελέτη με επικεφαλής ερευνητές του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης εκτιμά ότι οι πρώτοι ζωικοί οργανισμοί ίσως εμφανίστηκαν πριν από 800–700 εκατομμύρια χρόνια — έως και 200 εκατομμύρια χρόνια πριν από ορισμένες προηγούμενες εκτιμήσεις.
Γιατί το αποτύπωμα των ζώων φαίνεται τόσο ξαφνικό
Τα σαφή απολιθώματα ζώων εμφανίζονται σχετικά απότομα λίγο πριν από την Κάμβρια περίοδο, η οποία άρχισε περίπου πριν από 539 εκατομμύρια χρόνια. Αυτό όμως δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι τότε γεννήθηκαν τα ζώα. Τα πρώτα ζώα πιθανότατα ήταν μικρά και είχαν μαλακό σώμα, χωρίς κέλυφος ή οστά που να διατηρούνται εύκολα.
Ένα από τα βασικά σημεία αναφοράς είναι η βιότα του Weng’an στην Κίνα, ηλικίας περίπου 590 εκατομμυρίων ετών. Παρότι τα μικροσκοπικά απολιθώματα εκεί έχουν διατηρηθεί με εντυπωσιακή λεπτομέρεια, κανένα δεν μπορεί να ταυτοποιηθεί με βεβαιότητα ως ζώο. Η απουσία αυτή είχε χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα ότι τα ζώα δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί.
Η δοκιμή από τα απολιθώματα της Μογγολίας
Η διεθνής ομάδα εξέτασε περισσότερα από 140 δείγματα από τη βιότα Kheseen στη Μογγολία, χρησιμοποιώντας ηλεκτρονική μικροσκοπία. Τα πετρώματα είναι πάνω από 40 εκατομμύρια χρόνια νεότερα από εκείνα του Weng’an, αλλά διατηρούν εξίσου εντυπωσιακά μικροαπολιθώματα.
Και εδώ οι ερευνητές βρήκαν ακριτάρχες — μικροσκοπικούς σφαιρικούς οργανισμούς με αγκάθια ή διακλαδώσεις — καθώς και απολιθώματα που μοιάζουν με έμβρυα και περιέχουν εσωτερικά κύτταρα. Ωστόσο, κανένα από αυτά δεν μπορεί να αναγνωριστεί με ασφάλεια ως ζώο. Το εύρημα έχει σημασία επειδή, όταν σχηματίστηκε η βιότα Kheseen, ζώα ήταν ήδη γνωστό ότι υπήρχαν σε άλλες περιοχές, παρ’ όλα αυτά δεν εμφανίζονται στο συγκεκριμένο απολιθωματικό αρχείο.
Αυτό αποδυναμώνει την υπόθεση ότι η απουσία ζώων από το Weng’an αποδεικνύει πως δεν είχαν εξελιχθεί ακόμη. Μπορεί να ζούσαν σε διαφορετικά περιβάλλοντα ή οι χημικές συνθήκες που επέτρεψαν τη διατήρηση των απολιθωμάτων να μην ήταν κατάλληλες για τα δικά τους υπολείμματα.
Τι αλλάζει στα μοριακά ρολόγια
Οι ερευνητές επανεξέτασαν παλαιότερα γεωλογικά στρώματα, ηλικίας περίπου 850–730 εκατομμυρίων ετών, από τη Νορβηγία, την Αυστραλία και την Αριζόνα. Πρόκειται για πλούσιες σε απολιθώματα αποθέσεις, στις οποίες δεν έχουν βρεθεί επιβεβαιωμένα ζωικά απολιθώματα, αλλά θεωρούνται ικανές να διατηρήσουν τέτοια ίχνη.
Στη συνέχεια χρησιμοποίησαν μοριακό ρολόι: σύγκριναν τις γενετικές διαφορές ζωντανών ειδών με γνωστές ηλικίες απολιθωμάτων και εκτιμώμενους ρυθμούς εξέλιξης. Όταν τα παλαιότερα στρώματα χρησιμοποιήθηκαν ως όρια αντί για το Weng’an, η πιθανή προέλευση των ζώων μετακινήθηκε περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια πίσω, στο παράθυρο των 800–700 εκατομμυρίων ετών.
Μια πιθανή ζωή πριν από την «Παγωμένη Γη»
Αν η εκτίμηση είναι σωστή, τα πρώτα ζώα μπορεί να υπήρχαν πριν από την Κρυογενή περίοδο ή ακόμη και κατά τη διάρκειά της. Τότε σημειώθηκαν μερικές από τις πιο ακραίες παγετώδεις φάσεις της Γης, γνωστές ως «Παγωμένη Γη», με εκτεταμένους παγετώνες που άρχισαν περίπου πριν από 720 εκατομμύρια χρόνια.
Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι ζώα υπήρχαν πριν από 800 εκατομμύρια χρόνια. Δείχνει όμως ότι ένα από τα βασικά επιχειρήματα για τον περιορισμό της ζωικής προέλευσης στην Εδιακάρια περίοδο δεν είναι τόσο ισχυρό όσο θεωρούνταν. Χημικά απολιθώματα έχουν ήδη δώσει ενδείξεις συμβατές με σπόγγους πριν από τουλάχιστον 650 εκατομμύρια χρόνια, ενώ οι πιθανότητες διατήρησης των μαλακών σωμάτων εξαρτώνταν έντονα από το περιβάλλον και τη χημεία μετά τον θάνατο.
Η ακριβής «ημερομηνία γέννησης» του ζωικού βασιλείου παραμένει άγνωστη. Για να περιοριστεί το χρονικό παράθυρο, οι επόμενες έρευνες θα χρειαστεί να συνδυάσουν απολιθώματα σωμάτων, ίχνη δραστηριότητας και χημικούς βιοδείκτες από περισσότερες περιοχές και διαφορετικά περιβάλλοντα διατήρησης.