Η χρόνια ηπατίτιδα Β μπορεί να παραμένει για χρόνια κρυμμένη στα ηπατικά κύτταρα, ακόμη και όταν η καθημερινή αγωγή κρατά τον ιό υπό έλεγχο. Μια νέα πειραματική προσέγγιση επιχειρεί να αντιμετωπίσει ακριβώς αυτό το απόθεμα: αντί να κόψει το DNA, το «μαρκάρει» επιγενετικά ώστε να παραμένει σιωπηλό.
Η θεραπεία CRMA-1001 της nChroma Bio έδειξε ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε κύτταρα, ποντίκια και μη ανθρώπινα πρωτεύοντα. Η εταιρεία έχει πλέον ξεκινήσει πρώιμη δοκιμή σε ανθρώπους, όμως η μέθοδος απέχει πολύ από το να θεωρηθεί αποδεδειγμένη ή εγκεκριμένη θεραπεία.
Γιατί ο ιός είναι τόσο δύσκολο να εκριζωθεί
Ο ιός της ηπατίτιδας Β (HBV) δεν περιορίζεται στα σωματίδια που κυκλοφορούν στο αίμα. Μέσα στον πυρήνα των ηπατικών κυττάρων μπορεί να διατηρεί μικρά, κυκλικά μόρια DNA, γνωστά ως cccDNA, τα οποία λειτουργούν σαν επίμονο καλούπι για την παραγωγή νέου ιικού RNA και πρωτεϊνών. Τμήματα του ιικού DNA μπορούν επίσης να ενσωματωθούν στο γονιδίωμα του κυττάρου.
Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τον οποίο τα διαθέσιμα φάρμακα συχνά καταστέλλουν τον πολλαπλασιασμό χωρίς να εξαλείφουν οριστικά τον ιό. Αν η αγωγή διακοπεί, το κρυμμένο γενετικό υλικό μπορεί να ενεργοποιηθεί ξανά. Η χρόνια λοίμωξη συνδέεται με κίρρωση και ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα, γι’ αυτό η αναζήτηση μιας πιο μόνιμης λύσης έχει μεγάλη σημασία.
CRISPR χωρίς «ψαλίδι»
Το CRMA-1001 χρησιμοποιεί μια τροποποιημένη εκδοχή του Cas9, του γνωστού εργαλείου του CRISPR, η οποία δεν έχει την ικανότητα να κόβει το DNA. Ένα οδηγό RNA την κατευθύνει σε συγκεκριμένο σημείο του γονιδιώματος του HBV, ενώ το υπόλοιπο σύμπλεγμα προσθέτει ομάδες μεθυλίου στο ιικό DNA.
Η μεθυλίωση λειτουργεί σαν χημικός διακόπτης: δεν αλλάζει τη σειρά των βάσεων, αλλά δυσκολεύει την ανάγνωση των ιικών γονιδίων. Η θεραπεία μεταφέρεται στα ηπατικά κύτταρα με λιπιδικό νανοσωματίδιο και στοχεύει τόσο το cccDNA όσο και τα ενσωματωμένα αντίγραφα του HBV. Επειδή τα μόρια που μεταφέρουν την οδηγία είναι παροδικά, η επιδίωξη είναι να παραμείνει η σιωπή χάρη στις επιγενετικές αλλαγές.
Τι έδειξαν τα προκλινικά πειράματα
Σε μοντέλα ποντικών, μία δόση πέτυχε μείωση των δεικτών του HBV κατά περισσότερες από τρεις λογαριθμικές μονάδες. Με τρεις μηνιαίες δόσεις, περίπου το 90% των ζώων είχε μη ανιχνεύσιμα επίπεδα του επιφανειακού αντιγόνου HBsAg και του DNA του HBV έξι μήνες μετά την πρώτη χορήγηση.
Σε μολυσμένα ανθρώπινα κύτταρα η θεραπεία μείωσε κατά 98% τα HBsAg και HBeAg σε συγκεκριμένα πειράματα. Σε μη ανθρώπινα πρωτεύοντα, οι ερευνητές παρατήρησαν παροδικές αυξήσεις των ηπατικών τρανσαμινασών μόνο στη μεγαλύτερη δόση που εξετάστηκε. Οι αναλύσεις σε ανθρώπινα κύτταρα από διαφορετικούς ιστούς δεν εντόπισαν συνδυασμό ανεπιθύμητης μεθυλίωσης και αλλαγής γονιδιακής έκφρασης σε ανθρώπινα γονίδια.
Τα στοιχεία αυτά είναι σημαντικά, αλλά παραμένουν προκλινικά. Τα μοντέλα ζώων δεν αναπαριστούν πλήρως τη φυσική ανθρώπινη λοίμωξη, ενώ η διάρκεια και η ασφάλεια μιας τέτοιας επιγενετικής παρέμβασης στον άνθρωπο θα πρέπει να αξιολογηθούν σε πολύ μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα.
Το επόμενο τεστ γίνεται σε ανθρώπους
Η nChroma Bio ξεκίνησε κλινική δοκιμή πολλαπλών δόσεων στο Χονγκ Κονγκ και στη Νέα Ζηλανδία. Ο πρώτος συμμετέχων έλαβε ενδοφλέβια έγχυση τον Ιανουάριο, σύμφωνα με το Nature. Αυτό σημαίνει ότι η προσέγγιση πέρασε από το εργαστήριο στην κλινική έρευνα, όχι ότι έχει αποδειχθεί αποτελεσματική για ασθενείς.
Το βασικό ερώτημα είναι αν η στοχευμένη σίγαση θα διατηρείται σε ανθρώπινο ήπαρ χωρίς να προκαλεί ανεπιθύμητες επιγενετικές αλλαγές. Θα χρειαστούν επίσης δεδομένα για το αν η μείωση των ιικών δεικτών μεταφράζεται σε λειτουργική ίαση, δηλαδή σε μακροχρόνιο έλεγχο χωρίς συνεχή θεραπεία, και όχι απλώς σε προσωρινή καταστολή.
Η CRMA-1001 δείχνει έναν διαφορετικό δρόμο για τη γονιδιακή ιατρική: αντί να επεμβαίνει μόνιμα στη σειρά του DNA, προσπαθεί να αλλάξει το αν και πώς αυτή διαβάζεται. Η ιδέα είναι υποσχόμενη, αλλά η αξία της θα κριθεί από τα δεδομένα των κλινικών δοκιμών και την παρακολούθηση ασφάλειας σε βάθος χρόνου.
Πηγή: Nature