Για περισσότερο από έναν αιώνα, η ιδέα ότι ο εγκέφαλος ενηλίκων δεν παράγει νέους νευρώνες θεωρούνταν σχεδόν αυτονόητη. Σήμερα, η επιστήμη δεν έχει μια τόσο καθαρή απάντηση: υπάρχουν ενδείξεις για νευρογένεση σε ορισμένες περιοχές, αλλά η ανίχνευση νέων κυττάρων στον ώριμο ανθρώπινο εγκέφαλο παραμένει δύσκολη και αμφιλεγόμενη.
Η Nature ανασκοπεί αυτή τη διαμάχη, η οποία κρατά δεκαετίες και αναζωπυρώνεται κάθε φορά που εμφανίζεται μια καλύτερη τεχνική μέτρησης. Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο αν γεννιούνται νέοι νευρώνες, αλλά πόσοι είναι, πού βρίσκονται και αν ενσωματώνονται πραγματικά σε λειτουργικά κυκλώματα.
Από το «δεν γίνεται» στις πρώτες ενδείξεις
Η παλιότερη εικόνα ήθελε τον άνθρωπο να γεννιέται με σχεδόν όλο το απόθεμα νευρώνων που θα διαθέτει στη ζωή του. Έρευνες σε ζώα, όμως, έδειξαν ότι ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου μπορούν να συνεχίσουν να παράγουν νευρώνες και μετά την ενηλικίωση.
Οι ενδείξεις αυτές έστρεψαν το ενδιαφέρον στον ιππόκαμπο, μια περιοχή που συνδέεται με τη μνήμη και τη μάθηση. Στον άνθρωπο, η μελέτη των νέων κυττάρων είναι πολύ δυσκολότερη: οι ερευνητές δεν μπορούν να παρακολουθήσουν άμεσα τη γέννηση και την ωρίμανσή τους με τον ίδιο τρόπο που το κάνουν σε πειραματόζωα.
Γιατί τα αποτελέσματα συγκρούονται
Οι διαφορετικές μελέτες δεν χρησιμοποιούν πάντα τα ίδια δείγματα, τις ίδιες χημικές ενδείξεις ή τα ίδια κριτήρια για να χαρακτηρίσουν ένα κύτταρο «νέο». Η ποιότητα της συντήρησης του εγκεφαλικού ιστού, η ηλικία των δωρητών, η θέση της δειγματοληψίας και ο τρόπος επεξεργασίας μπορούν να αλλάξουν το αποτέλεσμα.
Ένα ακόμη πρόβλημα είναι ότι τα σημάδια που δείχνουν κυτταρική διαίρεση δεν αποδεικνύουν από μόνα τους πως δημιουργήθηκε ένας ώριμος, λειτουργικός νευρώνας. Για να απαντηθεί το ερώτημα με μεγαλύτερη βεβαιότητα χρειάζεται συνδυασμός μοριακών, ανατομικών και λειτουργικών μετρήσεων.
Η σημασία της νευρογένεσης
Αν η ενήλικη νευρογένεση επιβεβαιωθεί και αποδειχθεί λειτουργικά σημαντική, θα μπορούσε να εξηγήσει πώς ο εγκέφαλος προσαρμόζεται, μαθαίνει και σε κάποιο βαθμό επιδιορθώνεται. Θα έδινε επίσης ένα πιθανό πεδίο έρευνας για την κατάθλιψη, τη νόσο Αλτσχάιμερ και άλλες νευροεκφυλιστικές παθήσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η άσκηση, η διατροφή ή κάποιο συμπλήρωμα μπορούν σήμερα να «ενεργοποιήσουν» αποδεδειγμένα νέους νευρώνες στον άνθρωπο. Οι περισσότερες δημοφιλείς υποσχέσεις βασίζονται σε πειράματα σε ζώα ή σε έμμεσους δείκτες και δεν ισοδυναμούν με κλινική θεραπεία.
Τι θα θεωρηθεί πειστική απάντηση
Οι ερευνητές χρειάζονται μεθόδους που να εντοπίζουν με συνέπεια τα νεογέννητα κύτταρα, να τα ξεχωρίζουν από τα ήδη υπάρχοντα και να δείχνουν αν συνδέονται με τα κυκλώματα του ιππόκαμπου. Η σύγκριση πολλών εγκεφάλων, η τυποποίηση των πρωτοκόλλων και ο συνδυασμός ιστολογίας με single-cell και χωρικές τεχνικές μπορούν να περιορίσουν τις αντιφάσεις.
Η πιο ακριβής θέση σήμερα είναι μετριοπαθής: η ενήλικη νευρογένεση παραμένει ανοιχτό ερευνητικό ζήτημα στον άνθρωπο. Η διαμάχη δεν δείχνει ότι η επιστήμη απέτυχε· δείχνει πόσο δύσκολο είναι να μετρηθεί μια σπάνια κυτταρική διαδικασία σε έναν εγκέφαλο που δεν μπορεί να παρατηρηθεί ζωντανός σε κάθε στάδιο.