Περισσότεροι από 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως φέρουν λανθάνουσα φυματίωση, και το 2024 η νόσος σκότωσε 1,2 εκατομμύρια ανθρώπους — περισσότερους από κάθε άλλο μοναδικό μολυσματικό παθογόνο. Τώρα, ερευνητές του Johns Hopkins ανέπτυξαν ένα πειραματικό θεραπευτικό εμβόλιο DNA που χορηγείται με ρινικό εκνέφωμα και στοχεύει τα βακτήρια της φυματίωσης που επιβιώνουν κρυμμένα από τα αντιβιοτικά.
Μια νέα προσέγγιση στη θεραπεία της φυματίωσης
Η φυματίωση ταλαιπωρεί την ανθρωπότητα εδώ και τουλάχιστον 6.000 χρόνια, αλλά η αντιμετώπισή της παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Τα βακτήρια της φυματίωσης διαθέτουν μια μοναδική ικανότητα: μπορούν να μεταβούν σε μια κατάσταση «λήθαργου» — γνωστή ως κατάσταση ανθεκτικότητας στα φάρμακα — όπου παραμένουν ζωντανά ακόμα και μετά από παρατεταμένη αντιβιοτική αγωγή. Αυτά τα «persisters», όπως ονομάζονται, ευθύνονται για τις υποτροπές της νόσου μήνες ή και χρόνια μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει τονίσει επανειλημμένα την ανάγκη για θεραπευτικά εμβόλια που θα συμπληρώνουν τα υπάρχοντα φαρμακευτικά σχήματα. Τέτοια εμβόλια θα μπορούσαν να συντομεύσουν τις μακροχρόνιες θεραπείες και να βελτιώσουν τα αποτελέσματα, ειδικά καθώς οι πολυανθεκτικές μορφές φυματίωσης συνεχίζουν να εξαπλώνονται.
Πώς λειτουργεί το ρινικό εμβόλιο
Το νέο εμβόλιο συνδυάζει δύο γονίδια: το relMtb και το Mip3α. Το πρώτο προέρχεται από το ίδιο το βακτήριο της φυματίωσης και παράγει μια πρωτεΐνη που βοηθά τα μικρόβια να επιβιώσουν σε αντίξοες συνθήκες. Το δεύτερο λειτουργεί ως «μαγνήτης» για ανώριμα δενδριτικά κύτταρα — βασικά κύτταρα του ανοσοποιητικού που συλλαμβάνουν τις πρωτεΐνες του βακτηρίου και τις «παρουσιάζουν» στα Τ-λεμφοκύτταρα για συντονισμένη επίθεση.
Η ρινική χορήγηση δεν είναι τυχαία. Εστιάζει τον εμβολιασμό ακριβώς στον βλεννογόνο της αναπνευστικής οδού, όπου η φυματίωση εγκαθίσταται, δημιουργώντας μακροχρόνια τοπική ανοσία παράλληλα με συστημικές αποκρίσεις.
Εντυπωσιακά αποτελέσματα σε ζώα
Σε πειράματα με ποντίκια, το εμβόλιο — όταν χορηγήθηκε μαζί με την τυπική αντιφυματική αγωγή — επιτάχυνε την κάθαρση των βακτηρίων, μείωσε τη φλεγμονή στους πνεύμονες και απέτρεψε την υποτροπή μετά το τέλος της θεραπείας. Επιπλέον, ενίσχυσε τη δράση του ισχυρού συνδυασμού φαρμάκων bedaquiline, pretomanid και linezolid, υποδηλώνοντας ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ακόμα και σε ανθεκτικές περιπτώσεις.
Η ομάδα δοκίμασε επίσης το εμβόλιο σε πιθήκους rhesus macaque. Το ρινικό εμβόλιο DNA παρήγαγε μετρήσιμες ανοσολογικές αποκρίσεις και στο αίμα και στους αεραγωγούς, οι οποίες παρέμειναν ανιχνεύσιμες για τουλάχιστον έξι μήνες. Οι ερευνητές τονίζουν πάντως ότι η μελέτη σε πρωτεύοντα αξιολόγησε μόνο την ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού και όχι την προστασία από πραγματική λοίμωξη.
Από το εργαστήριο στον άνθρωπο
«Τα δεδομένα από τα πρωτεύοντα είναι ενθαρρυντικά, επειδή δείχνουν ότι το εμβόλιο Mip3α/relMtb μπορεί να δημιουργήσει διαρκείς, αντιγονο-εξαρτώμενες ανοσολογικές αποκρίσεις σε ένα ζωικό μοντέλο του οποίου το ανοσοποιητικό σύστημα μοιάζει περισσότερο με το ανθρώπινο», δήλωσε η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Styliani Karanika.
Η ερευνητική ομάδα πιστεύει ότι τα αποτελέσματα υποστηρίζουν μια ευρύτερη στρατηγική θεραπείας που εστιάζει στην εξάλειψη των «persisters» μέσω ανοσοθεραπείας, αντί να βασίζεται αποκλειστικά στα αντιβιοτικά. Επειδή τα εμβόλια DNA είναι γενικά σταθερά και μπορούν να παραχθούν αποδοτικά, η προσέγγιση θα μπορούσε να προσφέρει πρακτικά πλεονεκτήματα εάν μελλοντικές μελέτες δείξουν παρόμοια οφέλη στον άνθρωπο.
Απαιτείται ωστόσο πρόσθετη προκλινική έρευνα προτού το εμβόλιο προχωρήσει σε κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους.