Μια νέα επιστημονική μελέτη αποκαλύπτει ότι η σύγχρονη νευροεπιστήμη επιβεβαιώνει σταδιακά μια ιδέα που ο Σίγκμουντ Φρόιντ είχε διατυπώσει πριν από περισσότερα από 130 χρόνια — ότι το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης συμπεριφοράς καθοδηγείται από ασυνείδητες νοητικές διεργασίες.
Η πρόβλεψη ως θεμέλιο της λειτουργίας του εγκεφάλου
Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο νευρογνωστικό περιοδικό Entropy, υποστηρίζει ότι το σημερινό κυρίαρχο μοντέλο λειτουργίας του εγκεφάλου — γνωστό ως «παράδειγμα πρόβλεψης» (prediction paradigm) — παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες με ιδέες που ανέπτυξε ο Φρόιντ και εξέλιξαν στη συνέχεια οι θεωρητικοί της ψυχανάλυσης για περισσότερο από έναν αιώνα.
Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, ο εγκέφαλος παράγει διαρκώς προβλέψεις για το τι πρόκειται να συμβεί και στη συνέχεια τις ενημερώνει συγκρίνοντάς τες με τις εισερχόμενες αισθητηριακές πληροφορίες. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι αυτή η συνεχής διαδικασία διαμορφώνει την αντίληψη, τη συμπεριφορά και τη συναισθηματική ρύθμιση.
Προβολή: Η ψυχανάλυση συναντά τη νευροεπιστήμη
Οι ερευνητές Erik Stänicke, Bendik Hovet, Line Indrevoll Stänicke και οι συνεργάτες τους από το Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Όσλο υποστηρίζουν ότι το πλαίσιο αυτό μοιάζει πολύ με μακροχρόνιες ψυχαναλυτικές ιδέες σχετικά με το πώς οι άνθρωποι βιώνουν και ερμηνεύουν τον κόσμο.
«Για περισσότερα από 130 χρόνια, η ψυχανάλυση έχει αναπτύξει ψυχολογικές θεωρίες για το πώς συμβαίνουν οι προβλέψεις σε υποκειμενικό επίπεδο, τις οποίες η γνωστική νευροψυχολογία μελετά τώρα σε φυσιολογικό επίπεδο», δήλωσε ο Stänicke.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ψυχαναλυτική έννοια της προβολής (projection), την οποία οι ερευνητές θεωρούν στενά συνδεδεμένη με τις προβλεπτικές διεργασίες του εγκεφάλου. Όταν αποδίδουμε χαρακτηριστικά, προθέσεις ή συναισθήματα σε άλλους ανθρώπους, ο εγκέφαλός μας διαμορφώνει την εμπειρία μας σύμφωνα με καθιερωμένες προσδοκίες.
Ο εγκέφαλος ως σύστημα αναζήτησης σταθερότητας
Η μελέτη αναδεικνύει μια ακόμη σημαντική ομοιότητα. Τόσο η προβλεπτική νευροεπιστήμη όσο και η ψυχαναλυτική θεωρία περιγράφουν το μυαλό ως ένα σύστημα που επιδιώκει σταθερότητα και προβλεψιμότητα, γνωστή και ως ομοιόσταση (homeostasis).
Στο μοντέλο του προβλεπτικού εγκεφάλου, αυτή η σταθερότητα επιτυγχάνεται με τη μείωση της αβεβαιότητας. Ο εγκέφαλος προσπαθεί διαρκώς να κάνει τον κόσμο πιο κατανοητό βασιζόμενος σε υπάρχουσες προσδοκίες. Όπως εξηγεί ο Stänicke, «οι ψυχαναλυτές αναφέρονται στην τάση του μυαλού να αναδημιουργεί οικεία σχεσιακά μοτίβα, ακόμη και όταν αυτά είναι δυσπροσαρμοστικά».
Νέες προοπτικές για την κατανόηση των ψυχικών διαταραχών
Οι ερευνητές πιστεύουν ότι αυτή η επικάλυψη μεταξύ των δύο πεδίων μπορεί να προσφέρει πολύτιμους νέους τρόπους κατανόησης των ψυχικών διαταραχών. «Περιοριστικά και επίμονα συμπτώματα, όπως παρανοϊκές ιδέες ή μια εσωτερικευμένη επικριτική φωνή, μπορεί να αποτελούν σταθερά αλλά όχι ιδιαίτερα ευέλικτα μοντέλα πρόβλεψης», σημειώνει.
Για παράδειγμα, υπάρχουν άνθρωποι που αναμένουν αυτόματα κριτική, απόρριψη ή εχθρότητα από τους άλλους και ερμηνεύουν τις καταστάσεις μέσα από αυτό το φίλτρο, παρόλο που η πραγματικότητα δεν το δικαιολογεί. Αυτά τα βαθιά ριζωμένα νοητικά μοντέλα μπορούν να επιμένουν επειδή μειώνουν την αβεβαιότητα, ακόμη κι αν παραμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η πραγματικότητα.
Προς μια πιο ολιστική ψυχολογία
Οι ερευνητές προτείνουν ότι η προβλεπτική νευροεπιστήμη θα μπορούσε να παρέχει μια βιολογική βάση για τις ψυχαναλυτικές ιδέες, ενώ η ψυχανάλυση θα μπορούσε να βοηθήσει τη νευροεπιστήμη να κατανοήσει καλύτερα πώς οι προβλέψεις βιώνονται, ερμηνεύονται και εκφράζονται στην καθημερινή ζωή και τις σχέσεις.
«Η συνένωση αυτών των δύο πεδίων μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για μια πιο ολιστική ψυχολογία, στην οποία θα περιλαμβάνονται τόσο οι νευρολογικοί μηχανισμοί όσο και η υποκειμενική εμπειρία. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούμε να κατανοήσουμε την υποκειμενικότητα με πιο επιστημονικό τρόπο», καταλήγει ο Stänicke.