Μια έκλαμψη ακτίνων Χ που κράτησε σχεδόν δέκα λεπτά μπορεί να έδωσε στους αστρονόμους ένα νέο ίχνος για τον εντοπισμό συγχωνεύσεων άστρων νετρονίων. Η ερμηνεία είναι ισχυρή, αλλά παραμένει ένδειξη και όχι οριστική απόδειξη ότι από τη σύγκρουση γεννήθηκε magnetar.
Το σήμα που κράτησε περισσότερο από το αναμενόμενο
Οι αστρονόμοι γνωρίζουν ότι οι συγχωνεύσεις δύο άστρων νετρονίων μπορούν να παράγουν σύντομες εκλάμψεις ακτίνων γάμμα. Συνήθως, αυτές διαρκούν λιγότερο από δύο δευτερόλεπτα και λειτουργούν ως το πιο χαρακτηριστικό ηλεκτρομαγνητικό σήμα τέτοιων κοσμικών συγκρούσεων.
Η νέα περίπτωση ήταν διαφορετική. Το γεγονός EP250704a, που καταγράφηκε στις 4 Ιουλίου 2025, συνοδεύτηκε από έκλαμψη ακτίνων γάμμα διάρκειας περίπου μισού δευτερολέπτου, όμως το Einstein Probe κατέγραψε έντονη εκπομπή ακτίνων Χ για σχεδόν δέκα λεπτά. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη σε διάρκεια άμεση έκλαμψη ακτίνων Χ που έχει παρατηρηθεί μέχρι σήμερα από συγχώνευση άστρων νετρονίων.
Γιατί οι ερευνητές μιλούν για magnetar
Οι ερευνητές έλαβαν ειδοποίηση από το Einstein Probe και οργάνωσαν γρήγορα παρατηρήσεις με επίγεια όργανα, μεταξύ άλλων το Very Large Telescope και το Very Large Array. Με το X-Shooter του VLT ανέλυσαν το φως και μέτρησαν ερυθρομετάθεση z=0,6610, δείχνοντας ότι η έκρηξη συνέβη πριν σχηματιστούν ο Ήλιος και οι πλανήτες του. Το φως της ταξίδεψε πάνω από έξι δισεκατομμύρια χρόνια μέχρι να φτάσει στη Γη.
Η απόσταση έχει σημασία επειδή επέτρεψε στην ομάδα να αναζητήσει μια υπερκαινοφανή έκρηξη. Αν η παρατεταμένη έκλαμψη προερχόταν από την κατάρρευση ενός πολύ μεγάλου άστρου, θα αναμενόταν να εμφανιστεί ένας υπερκαινοφανής. Δεν παρατηρήθηκε τέτοιο ίχνος.
Ο συνδυασμός της μετρημένης απόστασης, της απουσίας υπερκαινοφανούς και των ιδιοτήτων της έκλαμψης δείχνει ότι πιθανότερη πηγή ήταν η συγχώνευση δύο άστρων νετρονίων. Ένα πιθανό κατάλοιπο αυτής της σύγκρουσης είναι ένας magnetar: ένα άστρο νετρονίων που περιστρέφεται πολύ γρήγορα και διαθέτει εξαιρετικά ισχυρό μαγνητικό πεδίο. Η απελευθέρωση μαγνητικής ενέργειας στο περιβάλλον μπορεί να διατηρήσει την έκλαμψη φωτεινή για περισσότερο χρόνο.
Ένα νέο εργαλείο για τις κοσμικές συγχωνεύσεις
Από την έναρξη λειτουργίας του, τον Ιανουάριο του 2024, το Einstein Probe έχει εντοπίσει εκατοντάδες φωτεινές εκλάμψεις ακτίνων Χ από μακρινούς γαλαξίες. Αυτά τα λεγόμενα fast X-ray transients μπορεί να έχουν διαφορετικές προελεύσεις: ορισμένα συνδέονται με τον θάνατο μεγάλων άστρων, ενώ άλλα παραμένουν ανεξήγητα.
Η συγκεκριμένη παρατήρηση δείχνει ότι εκλάμψεις διάρκειας λεπτών ίσως αποτελούν ένα επιπλέον σήμα για συγχωνεύσεις άστρων νετρονίων. Αν εντοπιστούν περισσότερα παρόμοια γεγονότα, οι αστρονόμοι θα μπορέσουν να εκτιμήσουν πόσο συχνά οι συγχωνεύσεις δημιουργούν magnetar και να αναζητήσουν ταυτόχρονα βαρυτικά κύματα από την ίδια πηγή.
Οι συγγραφείς της μελέτης, που δημοσιεύθηκε στο Science Bulletin, δεν παρουσιάζουν την υπόθεση ως τελεσίδικη. Η αξία του αποτελέσματος βρίσκεται ακριβώς στο ότι προτείνει έναν μετρήσιμο τρόπο ελέγχου: περισσότερες γρήγορες παρατηρήσεις ακτίνων Χ και ταυτόχρονες ανιχνεύσεις βαρυτικών κυμάτων θα δείξουν αν το μοτίβο επαναλαμβάνεται.