Μέσα στο χάος που επικρατεί στην αμερικανική επιστήμη, η Ευρώπη επιχειρεί να τοποθετηθεί ως μια εναλλακτική ερευνητική υπερδύναμη, διεκδικώντας τον ρόλο του παγκόσμιου επιστημονικού καταφυγίου.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν διακήρυξε τον Μάιο του 2025 ότι «η Ευρώπη θα επιλέγει πάντα την επιστήμη», εγκαινιάζοντας μια πανευρωπαϊκή εκστρατεία προσέλκυσης ερευνητών που εγκαταλείπουν το χαοτικό περιβάλλον έρευνας των Ηνωμένων Πολιτειών. Η κυβέρνηση Τραμπ είχε παγώσει χρηματοδοτήσεις, αποσύρει τις ΗΠΑ από διεθνείς επιστημονικές οργανώσεις και απολύσει ομοσπονδιακό ερευνητικό προσωπικό, δημιουργώντας ένα κενό που η Ευρώπη ελπίζει να καλύψει.
Η Χρηματοδότηση της Επιστήμης
Η ΕΕ έχει διαθέσει σχεδόν 900 εκατομμύρια ευρώ στην πρωτοβουλία Choose Europe, που στοχεύει να καταστήσει την περιοχή πόλο έλξης για ερευνητές από όλο τον κόσμο. Παράλληλα, μεμονωμένες ευρωπαϊκές χώρες έχουν ξεκινήσει περίπου 100 συμπληρωματικά προγράμματα.
Το Horizon Europe, το κύριο πανευρωπαϊκό πρόγραμμα χρηματοδότησης έρευνας, ενδέχεται να λάβει τη μεγαλύτερη αύξηση στην ιστορία του για την επόμενη επταετή περίοδο 2028-2034, φτάνοντας τα 175 δισεκατομμύρια ευρώ. Παράλληλα, επεκτείνεται η συμμετοχή χωρών εκτός ΕΕ — Ιαπωνία, Ινδία και Αυστραλία συμμετέχουν ήδη ή εξετάζουν τη συμμετοχή τους, δημιουργώντας ένα παγκόσμιο ερευνητικό δίκτυο με επίκεντρο την Ευρώπη.
Η Πραγματικότητα των Αριθμών
Παρά τις φιλοδοξίες, η χρηματοδότηση Ε&Α στην Ευρώπη υστερεί σημαντικά σε σχέση με ΗΠΑ και Κίνα. Οι δύο χώρες δαπανούν πάνω από 1 τρισεκατομμύριο δολάρια ετησίως σε δημόσια και ιδιωτική έρευνα, ενώ η Ευρώπη επενδύει μόλις 750 δισεκατομμύρια.
Η Ευρώπη, ωστόσο, ανταγωνίζεται στις άλλες μετρήσεις. Φιλοξενεί κορυφαίους επιστημονικούς οργανισμούς όπως το CERN και το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας. Παράγει περισσότερες ερευνητικές δημοσιεύσεις ετησίως από τις ΗΠΑ, αν και λιγότερες από την Κίνα. Οι Ευρωπαίοι επιστήμονες έχουν μεγαλύτερο μερίδιο δημοσιεύσεων στα κορυφαία περιοδικά του Nature Index από τους Αμερικανούς συναδέλφους τους.
Το Πρόβλημα της Καινοτομίας
Το μεγαλύτερο μειονέκτημα της Ευρώπης είναι η δυσκολία μετατροπής της ερευνητικής αριστείας σε οικονομική ανάπτυξη. Μόλις το 66% της έρευνας πραγματοποιείται από επιχειρήσεις, έναντι 77% σε ΗΠΑ και Κίνα. Οι επενδύσεις venture capital στην επιστήμη και τεχνολογία μειώνονται στην ΕΕ.
Ο πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας Μάριο Ντράγκι, σε έκθεση του 2024 για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, σημείωσε την απουσία μιας ευρωπαϊκής τεχνολογικής γιγαντιαίας εταιρείας όπως η Apple ή η Google. «Η Ευρώπη πρέπει να επανεστιάσει βαθιά τις συλλογικές της προσπάθειες στο κλείσιμο του χάσματος καινοτομίας με τις ΗΠΑ και την Κίνα», έγραψε χαρακτηριστικά.
Η Παγκόσμια Διάσταση
Η Ευρώπη διαθέτει ένα σαφώς παγκόσμιο ερευνητικό προφίλ. Οι επιστήμονες της ΕΕ συνάπτουν περισσότερες διεθνείς συνεργασίες από εκείνους της Κίνας ή των ΗΠΑ. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η αύξηση της συνεργασίας με την Κίνα: σχεδόν το 45% των διεθνών δημοσιεύσεων της Κίνας γινόταν με Αμερικανούς ερευνητές το 2015, αλλά το ποσοστό αυτό έπεσε στο 24% το 2025, πλησιάζοντας το επίπεδο συνεργασίας με την Ευρώπη.
Προκλήσεις και Προοπτικές
Οι διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό του Horizon Europe βρίσκονται σε εξέλιξη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει 175 δισεκατομμύρια ευρώ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και ειδικοί ζητούν τουλάχιστον 200 δισεκατομμύρια, ενώ το Συμβούλιο της ΕΕ πρότεινε 168 δισεκατομμύρια. Η ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων αναμένεται έως το τέλος του έτους.
Η σοσιαλ επιστήμονας Χέλγκα Νοβότνι, πρώην πρόεδρος του ERC, περιγράφει τις προσπάθειες της Ευρώπης ως «περισσότερο ψυχολογικές παρά ορατή θετική άνοδο». Ωστόσο, η κυτταρική βιολόγος Άννα Ρουμπαρτέλι βλέπει την ευκαιρία: «Η πραγματικότητα είναι ότι είμαστε σαν την Ωραία Κοιμωμένη και ίσως ήρθε η ώρα να ξυπνήσουμε».
Με την πολιτική παρέμβαση να πλήττει την αμερικανική επιστήμη, οι Ευρωπαίοι ηγέτες τονίζουν τη σταθερότητα, τη μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση και την ελευθερία έρευνας της περιοχής. Όπως δήλωσε εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής: «Οι επιστήμονες χρειάζονται σταθερότητα, μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση και —το σημαντικότερο— την ελευθερία να ακολουθούν τα δεδομένα, όχι την πολιτική. Η Ευρώπη προσφέρει όλα αυτά».