Η πανώλη δεν εξαφανίστηκε όταν τελείωσε η πρώτη καταστροφική φάση του Μαύρου Θανάτου. Νέα ανάλυση αρχαίου DNA δείχνει ότι η νόσος επέστρεφε ξανά και ξανά στην Ευρώπη για περισσότερους από τέσσερις αιώνες, ακολουθώντας εμπορικές διαδρομές, μετακινήσεις πληθυσμών και πολεμικές εκστρατείες.
Είκοσι έξι γονιδιώματα φωτίζουν τη δεύτερη πανδημία
Ερευνητές με επικεφαλής επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Tartu ανακατασκεύασαν 26 γονιδιώματα του βακτηρίου Yersinia pestis από ανθρώπινα κατάλοιπα σε 11 αρχαιολογικές θέσεις. Τα δείγματα προέρχονται από την Εσθονία, τη Ρωσία, την Αγγλία, την Ολλανδία και την Ελβετία και καλύπτουν την περίοδο από τον 14ο έως τον 18ο αιώνα.
Η εικόνα που προκύπτει δεν παραπέμπει σε μία μοναδική εστία που έστελνε συνεχώς την ασθένεια προς την υπόλοιπη Ευρώπη. Αντίθετα, η πανώλη φαίνεται ότι επανεμφανιζόταν σε διαφορετικές περιοχές, δημιουργώντας πιθανώς νέα φυσικά αποθέματα του βακτηρίου σε πληθυσμούς άγριων τρωκτικών.
Η Εσθονία επηρεάστηκε επανειλημμένα, καθώς οι ερευνητές εντόπισαν πολλαπλές εισαγωγές της πανώλης από τα τέλη του 14ου αιώνα. Γύρω στο 1450–1500, οι γενετικές γραμμές του βακτηρίου επεκτάθηκαν και διαχωρίστηκαν σε τρεις σημαντικούς κλάδους. Οι ερευνητές θεωρούν ότι το κλίμα, μεταξύ άλλων και η Μεγάλη Αναγεννησιακή Ξηρασία, ίσως επηρέασε αυτή την εξάπλωση.
Ένα ακριβέστερο ρολόι για αρχαίες επιδημίες
Η χρονολόγηση αρχαίων λοιμώξεων είναι δύσκολη. Η ραδιοχρονολόγηση συχνά δίνει χρονικά διαστήματα δεκαετιών ή ακόμη και περισσότερο από έναν αιώνα, με αποτέλεσμα να μην είναι εύκολο να συνδεθεί ένα γονιδίωμα με ένα συγκεκριμένο ξέσπασμα.
Η ερευνητική ομάδα ανέπτυξε μέθοδο που αξιοποιεί τη θέση κάθε γονιδιώματος στο εξελικτικό δέντρο του βακτηρίου, ώστε να περιορίζει αυτά τα μεγάλα χρονικά περιθώρια. Στη συνέχεια εφάρμοσε την προσέγγιση σε 64 ήδη δημοσιευμένα και 11 νέα γονιδιώματα, συνδέοντας πολλές λοιμώξεις με επιδημικά κύματα που είχαν καταγραφεί από χρονικογράφους.
Οι πόλεμοι διευκόλυναν τη μετάδοση
Τα γενετικά δεδομένα προσθέτουν στοιχεία για τη σύνδεση εξάρσεων με τον Τριακονταετή Πόλεμο, από το 1618 έως το 1648, και τον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο, περίπου από το 1700 έως το 1721. Στρατεύματα, εκτοπισμένοι, πρόσφυγες και έμποροι κινούνταν σε κοινές διαδρομές, δημιουργώντας ευκαιρίες για τη μεταφορά της Yersinia pestis από τη μία περιοχή στην άλλη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πολιορκία του Ταλίν το 1710, όταν η νόσος σκότωσε Σουηδούς και Ρώσους στρατιώτες, αλλά και αμάχους. Η μελέτη δείχνει έτσι ότι η δεύτερη πανδημία της πανώλης δεν ήταν ένα ενιαίο, σύντομο γεγονός, αλλά μια αλληλουχία επανεισαγωγών και τοπικών εγκαταστάσεων της νόσου.
Τι σημαίνει για τη σημερινή επιδημιολογία
Η πανώλη δεν αποτελεί πλέον μεγάλη απειλή για τη δημόσια υγεία στην Ευρώπη, όμως το βακτήριο δεν έχει εξαφανιστεί από τον κόσμο. Παραμένει σε φυσικά αποθέματα τρωκτικών σε αρκετές περιοχές.
Η σύνδεση αρχαίων γονιδιωμάτων με ιστορικά αρχεία και πιθανούς ζωικούς ξενιστές βοηθά τους επιστήμονες να κατανοήσουν πώς μια λοίμωξη εμφανίζεται, μεταδίδεται, εγκαθίσταται και επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Δεν προβλέπει από μόνη της τις σύγχρονες επιδημίες, προσφέρει όμως ένα πιο λεπτομερές ιστορικό πλαίσιο για την επιτήρηση παθογόνων που εξακολουθούν να κυκλοφορούν.
Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο Proceedings of the National Academy of Sciences και βασίστηκε σε συνδυασμό αρχαίου DNA, αρχαιολογίας, ιστορικών πηγών και ραδιοχρονολόγησης.
Πηγή: ScienceDaily