Το κέντρο του προβλήματος είναι το heat island effect, δηλαδή το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας. Οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, οι πολυκατοικίες και οι ταράτσες απορροφούν θερμότητα όλη την ημέρα και την απελευθερώνουν αργά τη νύχτα. Έτσι, η πόλη δεν προλαβαίνει να κρυώσει. Τα δέντρα, το χώμα και το νερό λειτουργούν αντίθετα, δίνουν σκιά, κρατούν υγρασία και μειώνουν τη θερμοκρασία. Όταν όμως κυριαρχούν η άσφαλτος, το τσιμέντο και τα σκληρά υλικά, η ζέστη παγιδεύεται.
Η Αθήνα έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας πόλης που κινδυνεύει περισσότερο: υψηλή πυκνότητα, στενούς δρόμους, λίγους ανοιχτούς χώρους και περιορισμένο πράσινο. Σύμφωνα με το Urban ReLeaf, μόνο περίπου το 12% της έκτασης της πόλης ταξινομείται ως πράσινος χώρος. Αυτό σημαίνει ότι πολλές γειτονιές δεν έχουν αρκετή σκιά, πάρκα ή φυσικά σημεία δροσιάς κοντά στα σπίτια τους.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η θερμοκρασία του αέρα. Είναι και η θερμοκρασία των επιφανειών. Ένα πεζοδρόμιο χωρίς σκιά μπορεί να γίνει πολύ πιο ζεστό από τον αέρα γύρω του. Οι σκούρες επιφάνειες, οι ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι, οι πλατείες χωρίς δέντρα και τα κτίρια με κακή μόνωση κάνουν την καθημερινή μετακίνηση πιο δύσκολη, ειδικά για ηλικιωμένους, παιδιά, εργαζόμενους σε εξωτερικούς χώρους και ανθρώπους με προβλήματα υγείας.
Η ρύπανση κάνει την κατάσταση ακόμη πιο βαριά. Η ζέστη και η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν λειτουργούν ξεχωριστά. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος σημειώνει ότι η ταυτόχρονη έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες και ρύπους, όπως τα μικροσωματίδια και το όζον, αυξάνει τον κίνδυνο για την υγεία. Με απλά λόγια, μια πόλη με κίνηση, καυτές επιφάνειες και λίγο πράσινο γίνεται πιο επικίνδυνη όταν έρχεται καύσωνας.
Οι λύσεις υπάρχουν, αλλά χρειάζονται συνέχεια. Η Αθήνα έχει ήδη ξεκινήσει παρεμβάσεις, όπως νέες φυτεύσεις, μικρά αστικά δάση, ψυχρά υλικά, σκίαση, διαπερατές επιφάνειες και σημεία με νερό ή υδρονέφωση. Πρόσφατες παρεμβάσεις έδειξαν ότι η σκιά και τα σωστά υλικά μπορούν να μειώσουν αισθητά τη θερμότητα στις επιφάνειες και την αίσθηση ζέστης για τους πολίτες.
Το πράσινο όμως δεν πρέπει να μπαίνει μόνο εκεί όπου υπάρχει χώρος. Πρέπει να μπαίνει εκεί όπου υπάρχει ανάγκη. Μικρά πάρκα, δενδροστοιχίες, πράσινες ταράτσες, σχολικές αυλές με σκιά, ανοιχτό χώμα αντί για τσιμέντο και καλύτερη διαχείριση του νερού μπορούν να αλλάξουν τη θερμοκρασία μιας γειτονιάς. Το νερό, ειδικά όταν προέρχεται από συλλογή βρόχινου ή επαναχρησιμοποίηση, μπορεί να στηρίξει το πράσινο χωρίς σπατάλη.
Παράλληλα, η πόλη χρειάζεται ισχυρά σχέδια δράσης "Heat Action Plans". Η Αθήνα έχει ήδη εμπειρία, καθώς από το 2016 εφαρμόζει σχέδιο δράσης για τους καύσωνες, με προειδοποιήσεις, χώρους δροσιάς, ψυχρές διαδρομές και μέτρα για ευάλωτους κατοίκους. Το 2021 έγινε επίσης η πρώτη ευρωπαϊκή πόλη που όρισε Chief Heat Officer, δείχνοντας ότι η ζέστη πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα δημόσιας πολιτικής και όχι ως απλή ενόχληση.
Η υπερθέρμανση της Αθήνας δεν θα λυθεί με μία πλατεία ή λίγα δέντρα. Χρειάζεται νέο μοντέλο πόλης: λιγότερη άσφαλτος, περισσότερη σκιά, καθαρότερες μετακινήσεις, καλύτερα υλικά, περισσότερο νερό στο αστικό τοπίο και σαφής προστασία των ανθρώπων στις ημέρες καύσωνα. Η μάχη για μια πιο δροσερή Αθήνα είναι πλέον μάχη για μια πιο βιώσιμη και ανθρώπινη πόλη.